-
O templo romano..
N'o sulero an güei bi-ye A Seo, han amanexito escais arqueoloxicos
que mos confirman que n'os tiempos d'Augusto se'n fazió o foro d'a ziudá
romana n'iste redolín, an bi-abeba un d'os edifizios publicos más
zereños d'a Zesaraugusta romana: o mannifico templo ecsastilo, dedicato a ra benerazión
d'a Piedá Augustea. Estió enamplato n'a epoca de Tiberio pos l'auxe d'a ziudá y
a suya importanzia como un d'os prinzipals zentros an Roma dixa a suya siñal
n'as redoladas peninsulars.N'o sieglo IVº Zaragoza ye una d'as prinzipals ziudáz d'Ispania an se tarabidan as primeras comunidáz cristianas: San Balero, Santa Engrazia y os martirs cristians u ro conzilio de Zaragoza d'o 379 bi-son contrimuestras d'ixe prozeso de truco a ro cristianismo.
Drento d'A Seo no han aparesito pas garra traza d'ilesia crstiano-bisigotica y tampó no mozarabe,
anquea debozión cristiana se'n remane n'a ziudá durán a ocupazión musulmana,
tá d'ixa mena recullir o puesto sagrato y dedicar-lo a San Salbador n'os tiempos d'Alifonso I.
A Mezquita.
Zaragoza estió una d'as prinzipals ziudáz musulmanas d'a Edá Meya aragonesa, y con tot y con ixo zentro politico, sozial y cultural.Se fazió an güei bi-ye A Seo, a mezquita alxama u prinzipal d'a ziudá, tamién clamata Mezquita Blanca.
As labors d'escarbadura arqueoloxica y de rechira mos amostran ista mezquita como una d'as más alteras de tot Al-Andalus. N'o sieglo VIII, o tarabidato en teneba o patio d'abluzións, y a cambra d'orazión, que se'n fuoron enamplando durán os sieglos IX y XI dica triplicar as amplarias y fer un gran alminar d'a Ziudá Blanca.
-
O templo cristian.
Dimpues d'a conquiesta de Zaragoza n'Abiento d'o 1118, o rai Alifonso o Barallador fa de Zaragoza a nueba capital d'o Raino d'Aragón, y turca a mezquita en Ilesia cristiana. N'o 1121 estió consagrata a ro Salbador n'a Naxedura.Arredol d'o 1140 s'enzeta o derribo d'a biella Mezquita y a costruzión d'o templo romanico, de planda basilical y zinco asides, d'os que mos ne quedan bellas decorazións escultoricas n'a zentral.
O empente d'os Bispes zaragozanos y d'os rais como Alifonso II u Chaime I, fazión d'A Seo
zentro d'a espiritalidá aragonesa y ascape se'n conclosó a costruzión d'o primer templo
que se'n remane tarcual dica ro sieglo XIV, cuan o Papa fa arquebispe a ro bispe de Zaragoza y por ixo,
a catedral truca en metropolitana.
N'ixe inte o estilo gotico s'imposa y s'enamplá ra catedral, fendo-se a Parroquieta (con o impresionán muro con decorazión mudexar) y o nuebo y terzer zimborrio, que encarga o Papa aragonés Benedito XIII.
L'arquebispe Dalmau de Mur, n'a meyana d'o sieglo XV, s'adedicó a fer más polido o templo, con a costruzión d'o coro -an se fazió o fosal baxo una plancha de bronze con as suyas armas eraldicas- y o retablo mairal, encargato a Pere Johan n'o 1434, y cualas eszenas de fusta serban fetas n'alabastro dende 1467 por Piet d'Anso.